ISAHLUKO 1: INKOSI USENZANGAKHONA KAJAMA – ISISEKELO SOBUKHOSI BAKWAZULU
Kudala, eminyakeni eminingi eyadlula, emagqumeni aluhlaza nasemathafeni akule ndawo namuhla eyaziwa ngokuthi iKwaZulu-Natali, kwakuhlala isizwe esasizogcina sesaziwa umhlaba wonke ngobuqhawe baso, amasiko aso kanye namakhosi aso.
Leso sizwe kwakungamaZulu.
Umlando wobukhosi bakwaZulu awuqalanga ngoShaka, njengoba abanye abantu becabanga. Ubukhosi bakwaZulu babuvele bukhona ngaphambi kokuzalwa kwakhe. Phakathi kokhokho ababalulekile kwakukhona uZulu kaMalandela, okwathathelwa kuye igama lesizwe, kanye namanye amakhosi alandela ngemuva kwakhe.
Omunye wabaholi ababalulekile kulolu hlu kwakuyiNkosi uJama kaNdaba, owazala uSenzangakhona.
USenzangakhona kaJama wazalwa cishe ngonyaka ka-1757. Wathatha ubuholi besizwe sakwaZulu cishe ngonyaka ka-1781.
Ngaleso sikhathi, amaZulu ayengakabi umbuso omkhulu owawuzokwazi ukubhekana namabutho anamandla. Ayengumphakathi owawuphila ngokufuya izinkomo, ukulima, ukuzingela nokugcina amasiko okhokho.
USenzangakhona wayengumholi owayebhekene nokuvikela abantu bakhe, izinkomo zabo kanye nomhlaba wabo.
Wayenamakhosikazi nabantwana abaningana. Phakathi kwabantwana bakhe kwakukhona uShaka, uDingane noMpande, ababezogcina sebebambe iqhaza elikhulu emlandweni wobukhosi bakwaZulu.
UShaka wazalwa cishe ngonyaka ka-1787. Unina kwakunguNandi, owesifazane owaziwa emlandweni ngokuba nesibindi, ukubekezela nothando ngomntanakhe.
Impilo kaNandi noShaka yayingelula. Babhekana nokungamukelwa kahle nokuhlupheka ngenxa yezinkinga ezazikhona phakathi kwemindeni yabo.
Kodwa lezo zikhathi ezinzima zaba yingxenye ebalulekile yomlando wokukhula kukaShaka.
USenzangakhona wakhothama ngonyaka ka-1816.
Ukukhothama kwakhe kwavula indlela yoshintsho olukhulu esizweni samaZulu.
Kwakuzovela inkosi eyayizoguqula umlando wesizwe unomphela.
Leyo nkosi kwakunguShaka kaSenzangakhona.
ISAHLUKO 2: INKOSI USHAKA KASENZANGAKHONA – UMSUNGULI WOMBUSO ONAMANDLA
Ngonyaka ka-1816, uShaka kaSenzangakhona waba ngumholi wamaZulu.
Ngaleso sikhathi isizwe samaZulu sasingesikhulu kakhulu uma siqhathaniswa nombuso owawuzokwakhiwa ngaphansi kobuholi bakhe.
Kodwa uShaka wayenombono omkhulu.
Wayefuna ukwakha isizwe esinamandla, esinobumbano nesikwazi ukuzivikela ezitheni.
UShaka waqala ngokuhlela kabusha amabutho esizwe.
Waqinisa uhlelo lwamabutho ayaziwa ngokuthi amabutho, lapho amadoda ayeqeqeshelwa khona ukulwa, ukuzithiba nokulalela imiyalo.
Waphinde wagcizelela ukusetshenziswa komkhonto omfishane wokugwaza, owaziwa ngokuthi iklwa, kanye nesihlangu.
Elinye lamaqhinga empi elihlotshaniswa nobuholi bakhe kwakuyisu elaziwa ngokuthi izimpondo zenyathi.
Kuleli qhinga, ibutho eliphakathi lalibhekana nesitha ngqo, kuthi izinhlangothi ezimbili zizame ukusizungeza.
Leli qhinga lasiza amabutho amaZulu ezimpini eziningi.
Ngaphansi kukaShaka, umbuso wakwaZulu wanda kakhulu. Ezinye izizwe zanqotshwa ezimpini, ezinye zakha ubudlelwano namaZulu, kanti ezinye zahlanganiswa nombuso owawukhula.
Kwakuyisikhathi sezinguquko ezinkulu kwezombusazwe nasemiphakathini yaseningizimu ye-Afrika.
Lesi sikhathi sihlotshaniswa nalokho okubizwa ngokuthi iMfecane, nakuba izazi-mlando zisaphikisana ngezimbangela zayo nangendlela eyenzeka ngayo.
UShaka wayengumholi owayenesibindi futhi enekhono elikhulu ekuhleleni amabutho.
Nokho, ubukhosi bakhe babunezikhathi ezinodlame, izimpi kanye nokujeziswa kanzima kwabantu ababebhekwa njengabaphikisi.
Ngonyaka ka-1828, uShaka wabulawa ngesikhathi kunozungu olwalubandakanya abafowabo, uDingane noMhlangana, kanye noMbopha.
Ukufa kwakhe kwashiya isizwe sibhekene noshintsho olukhulu.
Kodwa umsebenzi ayewuqalile wawungeke ushabalale kalula.
UShaka washiya umbuso owawunamandla, amabutho ayehlelekile kanye nesizwe esasaziwa kabanzi.
Kuze kube namuhla, igama likaShaka lisalokhu liyingxenye ebalulekile yobuwena besizwe samaZulu.
ISAHLUKO 3: INKOSI UDINGANE KASENZANGAKHONA – IZIMPI NEZINSELELE ZOBUKHOSI
Ngemuva kokubulawa kukaShaka ngonyaka ka-1828, uDingane kaSenzangakhona wathatha ubukhosi.
UDingane wathola umbuso owawuvele unamandla, kodwa kwakukhona izinselele eziningi.
Kwakunezingxabano ngaphakathi komndeni wasebukhosini, kanti nabafiki abamhlophe base beqala ukungena ngobuningi ezindaweni ezazibuswa ngabantu abamnyama.
Ngeminyaka yawo-1830, amaBhunu ayaziwa ngokuthi amaVoortrekker aqala ukufudukela phakathi nezwe esuka eKoloni yaseKapa.
Laba bafiki babefuna umhlaba wokwakha imiphakathi yabo nokuzibusa.
Ekufikeni kwabo ezindaweni zaseNatali, kwaqala izingxabano mayelana nobunikazi bomhlaba.
Ngonyaka ka-1837, uPiet Retief wahlangana neNkosi uDingane ukuze baxoxisane ngezindaba zomhlaba.
Kodwa izingxoxo aziphethanga kahle.
NgoFebhuwari 1838, uRetief nabanye ababehamba naye babulawa eMgungundlovu, okuyindawo eyayiyikomkhulu likaDingane.
Izizathu nezimo ezaholela kulesi sigameko kusaxoxwa ngazo phakathi kwezazi-mlando.
Ngemuva kwalokho, impi phakathi kwamaZulu namaVoortrekker yaba nkulu.
Ngomhla ka-16 Disemba 1838, kwaliwa iMpi yaseNcome, eyaziwa nangokuthi iBattle of Blood River.
Amabutho amaZulu alwa namaVoortrekker ayesebenzisa izibhamu futhi ezivikele ngezinqola.
AmaZulu anqotshwa kule mpi, kwafa amabutho amaningi.
Lokhu kwaba yigalelo elikhulu ebukhosini bukaDingane.
Ngaleso sikhathi, umfowabo uMpande wayesethola ukwesekwa ngabantu ababemelene noDingane.
Ngonyaka ka-1840, uDingane wanqotshwa amabutho ayesekela uMpande.
Wabaleka waya endaweni namuhla eyaziwa ngokuthi i-Eswatini, lapho afela khona.
Ubukhosi bukaDingane basifundisa ukuthi umbuso wakwaZulu wawungabhekene nezitha zangaphandle kuphela, kodwa wawubhekene nezingxabano zangaphakathi emndenini wasebukhosini.
ISAHLUKO 4: INKOSI UMPANDE KASENZANGAKHONA – INKOSI EYAGCINA UMBUSO UMI
Ngonyaka ka-1840, uMpande kaSenzangakhona waba yiNkosi yamaZulu.
UMpande wayengumfowabo kaShaka noDingane.
Ubukhosi bakhe bathatha isikhathi eside, kusukela ngo-1840 kuya ku-1872.
Wayebusa ngesikhathi umbuso wakwaZulu wawusubhekene nengcindezi evela kumaBhunu nakumaNgisi.
UMpande wazama ukugcina ukuzimela kombuso nokuvikela abantu bakhe.
Nokho, ngaphakathi komndeni wasebukhosini kwaqala ukungaboni ngaso linye phakathi kwamadodana akhe.
Amadodana amabili abalulekile kwakunguCetshwayo noMbuyazi.
Bobabili babenabalandeli, kwase kuba nombango wokuthi ubani owayezolandela uyise esihlalweni sobukhosi.
Ngonyaka ka-1856, kwaliwa iMpi yaseNdondakusuka.
Amabutho kaCetshwayo anqoba amabutho kaMbuyazi.
UMbuyazi wabulawa, kwafa nabalandeli bakhe abaningi.
Ngemuva kwaleyo mpi, uCetshwayo waba ngumuntu owayesethathwa njengozolandela uMpande ebukhosini.
UMpande wakhothama ngonyaka ka-1872.
Ngemuva kwakhe kwangena inkosi eyayizobhekana nenye yezimpi ezinkulu emlandweni wamaZulu.
Leyo nkosi kwakunguCetshwayo kaMpande.
ISAHLUKO 5: INKOSI UCETSHWAYO KAMPANDE – IQHAWE ELAKULWA NOMBUSO WAMANGISI
UCetshwayo kaMpande waba yiNkosi yamaZulu ngonyaka ka-1872.
Wayeyinkosi eyayizimisele ukuvikela ukuzimela kombuso wakwaZulu.
Ngaleso sikhathi, amaNgisi ayefuna ukwandisa amandla awo eningizimu ye-Afrika.
Ayefuna ukuphatha izindawo eziningi nokuba nomthelela omkhulu kwezombusazwe nasemnothweni.
Umbuso wakwaZulu wawusengomunye wemibuso yase-Afrika eyayisazimele.
Lokhu kwakuyinselele enkulu ezinhlelweni zamaNgisi.
Ngonyaka ka-1878, izikhulu zamaNgisi zanikeza uCetshwayo izimfuno ezazizonciphisa kakhulu amandla akhe, kuhlanganise nokuphazamiseka kohlelo lwamabutho amaZulu.
UCetshwayo akazange azamukele lezo zimfuno.
NgoJanuwari 1879, amaNgisi ahlasela umbuso wakwaZulu.
Kwaqala iMpi yamaNgisi namaZulu, eyaziwa ngokuthi i-Anglo-Zulu War.
AmaNgisi ayenezibhamu nezikhali zesimanje, kodwa amaZulu ayenamabutho aqeqeshiwe, izihlangu, imikhonto kanye namasu okulwa.
Ngomhla ka-22 Januwari 1879, kwenzeka isimanga eSandlwana.
Amabutho amaZulu ahlasela ikamu lamasosha amaNgisi.
Impi yaba nkulu futhi yathatha izimpilo zabantu abaningi.
Ekugcineni, amaZulu anqoba amabutho amaNgisi eSandlwana.
Lokhu kunqoba kwanyakazisa uMbuso WamaNgisi, ngoba kwakungajwayelekile ukuthi ibutho lase-Afrika linqobe amasosha aseYurophu ayenezikhali zesimanje ngendlela enkulu kangaka.
Ukunqoba kwaseSandlwana kwaba wuphawu lwesibindi nobuqhawe bamaZulu.
Kodwa impi ayizange iphele lapho.
AmaNgisi aphinde aqoqa amabutho amakhulu nezikhali eziningi.
Ngomhla ka-4 Julayi 1879, kwaliwa iMpi yase-Ondini, eyaziwa nangokuthi iBattle of Ulundi.
Kule mpi, amaZulu anqotshwa.
Inhloko-dolobha yombuso yacekelwa phansi, kwathi uCetshwayo wagcina ebanjiwe.
Wathunyelwa eKapa, kamuva waya naseBrithani, lapho ahlangana khona neNdlovukazi uVictoria.
Ngonyaka ka-1883, wavunyelwa ukubuyela eZululand, kodwa umbuso wawusuhlukanisiwe futhi amandla akhe esenciphile.
UCetshwayo wakhothama ngoFebhuwari 1884.
Naphezu kokunqotshwa kombuso, igama lakhe lahlala liyisikhumbuzo sokumelana nokubuswa ngabafokazi.
ISandlwana namuhla lisalokhu liyindawo ebalulekile emlandweni wesizwe samaZulu.
ISAHLUKO 6: INKOSI UDINUZULU KACETSHWAYO – UMZABALAZO WOKUVIKELA UBUKHOSI
Ngemuva kokukhothama kukaCetshwayo, indodana yakhe uDinuzulu kaCetshwayo yaba ngumholi wasebukhosini.
UDinuzulu wayesemncane ngesikhathi ethwala umthwalo wokuvikela ifa likayise.
Umbuso wakwaZulu wawusungasazimele ngendlela owawuzimele ngayo ngaphambi kweMpi yamaNgisi namaZulu.
AmaNgisi ayesehlukanise izindawo zombuso, enikeza abaholi abahlukene amandla okuphatha.
Lokhu kwadala ukungaboni ngaso linye phakathi kwabaholi.
UDinuzulu wazama ukubuyisela amandla obukhosi.
Ngonyaka ka-1884, wathola usizo emaBhunwini ekulweni noZibhebhu, owayengomunye wabaholi ababenamandla eZululand.
Amabutho kaDinuzulu anqoba, kodwa usizo lwamaBhunu lwaba nemiphumela emibi.
AmaBhunu athola izingxenye zomhlaba wakwaZulu ngenxa yezivumelwano ezalandela.
AmaNgisi aqhubeka nokwandisa ukuphatha kwawo.
Ngonyaka ka-1906, kwaqubuka ukuvukela umbuso wamakoloni okwaziwa ngokuthi uVukelambuso lukaBhambatha.
Lokhu kwakuhlobene nokuphikisana nentela kanye nezinqubomgomo zikahulumeni wamakoloni.
Iziphathimandla zasola uDinuzulu ngokweseka ukuvukela umbuso.
Waboshwa, waquliswa icala futhi wagwetshwa.
Kamuva wakhululwa, kodwa wahlala ekudingisweni eTransvaal.
UDinuzulu wakhothama ngonyaka ka-1913.
Nakuba engazange akwazi ukubuyisela ukuzimela kombuso wakwaZulu, walondoloza isithunzi somndeni wasebukhosini.
ISAHLUKO 7: INKOSI USOLOMON KADINUZULU – UKULONDOLOZWA KWEFA LAMAKHOSI
Ngemuva kokukhothama kukaDinuzulu, indodana yakhe uSolomon kaDinuzulu yaba ngumholi obalulekile wesizwe samaZulu.
USolomon wazalwa ngonyaka ka-1891 ngesikhathi uyise esekudingisweni esiqhingini saseSaint Helena.
Wakhula ngesikhathi isimo sezombusazwe eNingizimu Afrika sasishintsha kakhulu.
Ngonyaka ka-1910, kwasungulwa i-Union of South Africa.
Abantu abamnyama babencishwa amalungelo amaningi kwezombusazwe, futhi ubukhosi bendabuko babungasenawo amandla okuzibusa.
USolomon wayengeke akwazi ukubusa ngendlela uShaka noma uCetshwayo ababebuse ngayo.
Umsebenzi wakhe omkhulu kwaba ukugcina ubukhosi bakwaZulu bukhona nokuvikela isithunzi somndeni wasebukhosini.
Waba ngumuntu obalulekile ekuhlanganiseni abantu ababehlonipha ubukhosi.
Ngesikhathi sakhe, amasiko, ulimi nobuwena besizwe samaZulu kwaqhubeka nokulondolozwa.
USolomon wakhothama ngonyaka ka-1933.
Ngemuva kwakhe, kwaba nezinselele eziphathelene nokulandelana kobukhosi, kwaze kwafika isikhathi sokubusa kwendodana yakhe uBhekuzulu.
ISAHLUKO 8: INKOSI UCYPRIAN BHEKUZULU KASOLOMON – UKUVUSELELWA KWESITHUNZI SOBUKHOSI
UCyprian Bhekuzulu kaSolomon wayeyindodana yeNkosi uSolomon kaDinuzulu.
Ngemuva kokukhothama kukayise, kwaba nesikhathi lapho ubukhosi babuphethwe ngabanye ababemele indlu yasebukhosini.
Ekugcineni, uBhekuzulu wabekwa njengomholi omkhulu wamaZulu ngonyaka ka-1948.
Lesi kwakuyisikhathi esinzima kakhulu eNingizimu Afrika.
Ngawo lowo nyaka, iqembu leNational Party lathatha izintambo zombuso, kwaqala ukuqiniswa kwemithetho yobandlululo eyaziwa ngokuthi i-apartheid.
Abantu abamnyama babencishwa amalungelo amaningi, behlukaniswa ngokwebala futhi benqatshelwa amathuba alinganayo.
Ubukhosi bendabuko babusebenza ngaphansi kwemikhawulo eyayibekwe nguhulumeni.
Naphezu kwalokho, uBhekuzulu waqhubeka nokumela ubukhosi bakwaZulu.
Wasebenza ukugcina amasiko, umlando nesithunzi sendlu yasebukhosini.
Wayenguyise weNkosi uGoodwill Zwelithini kaBhekuzulu.
UBhekuzulu wakhothama ngonyaka ka-1968.
Ukukhothama kwakhe kwavula indlela yenkosi eyayizobusa isikhathi eside kakhulu emlandweni wesimanje wobukhosi bakwaZulu.
ISAHLUKO 9: INKOSI UGOODWILL ZWELITHINI KABHEKUZULU – INKOSI EYABUSA ISIKHATHI ESIDE
INkosi uGoodwill Zwelithini kaBhekuzulu yazalwa ngomhla ka-14 kuNtulikazi 1948.
Wayeyindodana yeNkosi uCyprian Bhekuzulu kaSolomon.
Ngemuva kokukhothama kukayise ngo-1968, uGoodwill Zwelithini waba yindlalifa yobukhosi, wabe esebekwa ngokusemthethweni ngonyaka ka-1971.
Ubukhosi bakhe baqhubeka kwaze kwaba unyaka ka-2021.
Lokhu kwenza ukuba abe ngomunye wamakhosi akwaZulu abusa isikhathi eside kakhulu.
Ngesikhathi eqala ukubusa, iNingizimu Afrika yayisengaphansi kombuso wobandlululo.
Abantu abamnyama babengenawo amalungelo alinganayo, futhi impilo yabo yayilawulwa yimithetho enzima.
INkosi uZwelithini yaba ngumuntu obalulekile ekugcineni isithunzi sobukhosi kanye nokukhuthaza amasiko amaZulu.
Yagqugquzela ukusetshenziswa kolimi lwesiZulu, ukuhlonishwa kwamasiko nokugcinwa kwemikhosi yesizwe.
Phakathi kwemikhosi eyagqama ngesikhathi sayo kwakukhona uMkhosi woMhlanga.
Lo mkhosi uhlanganisa izintombi ezivela ezindaweni ezahlukene, zigubha isiko nobuwena bazo.
Omunye umkhosi obalulekile nguMkhosi Wokweshwama, ohlobene nokubonga ngesivuno nokugcina amasiko endabuko.
INkosi uZwelithini yayiphinde ikhulume ngokubaluleka komhlaba, intuthuko yemiphakathi yasemakhaya kanye nokuhlonishwa kwezikhungo zobuholi bendabuko.
Ngonyaka ka-1994, iNingizimu Afrika yaba yizwe lentando yeningi.
Lokhu kwaba ushintsho olukhulu emlandweni wezwe.
Ubukhosi bakwaZulu baqhubeka nokuba khona ngaphansi koMthethosisekelo waseNingizimu Afrika.
Inkosi yayingaseyena umbusi wezwe elizimele, kodwa yaba ngumholi wendabuko onesikhundla esibalulekile emasikweni nasemphakathini.
Ngesikhathi sobukhosi bayo, iNkosi uZwelithini yayisebenzisana nabaholi abaningi bezombusazwe, kuhlanganise noMntwana uMangosuthu Buthelezi, owabamba iqhaza elikhulu ezindabeni zobukhosi bakwaZulu.
INkosi uZwelithini yayinemizi eminingi namakhosikazi ayisithupha.
Phakathi kwamakhosikazi ayo kwakukhona iNdlovukazi uMantfombi Dlamini Zulu, indodakazi yeNkosi uSobhuza II yaseSwatini.
INdlovukazi uMantfombi yazala uMntwana uMisuzulu Sinqobile kaZwelithini.
Ngomhla ka-12 Mashi 2021, iNkosi uGoodwill Zwelithini yakhothama.
Isizwe samaZulu sangena esikhathini sosizi.
Ukukhothama kwayo kwaphawula ukuphela kwenkathi ende yobukhosi eyayibone izinguquko ezinkulu, kusukela esikhathini sobandlululo kuya esikhathini sentando yeningi.
Kodwa ubukhosi bakwaZulu babusazoqhubeka.
ISAHLUKO 10: INDL0VUKAZI UMANTFOMBI DLAMINI ZULU – ISIKHATHI SOKUGUQULWA KOBUKHOSI
Ngemuva kokukhothama kweNkosi uGoodwill Zwelithini, kwaba nesikhathi sokulila nokulungiselela ukulandelana kobukhosi.
INdlovukazi uMantfombi Dlamini Zulu yabekwa ukuba ibambe ubukhosi okwesikhashana.
Njengoba yayiyiNdlovukazi enkulu, yayinesikhundla esibalulekile emndenini wasebukhosini.
Kodwa ngomhla ka-29 Ephreli 2021, iNdlovukazi uMantfombi nayo yakhothama.
Lokhu kwaba yigalelo elikhulu esizweni.
Ngemuva kokukhothama kwayo, kwafundwa incwadi yefa eyayikhomba indodana yayo, uMntwana uMisuzulu Sinqobile kaZwelithini, njengozothatha ubukhosi.
Lokhu kwamenyezelwa ngomhla ka-7 Meyi 2021.
Nokho, akuwona wonke amalungu omndeni wasebukhosini avumelana nalesi sinqumo.
Kwaqala izingxabano nokuphikisana mayelana nokuthi ubani okufanele abe yiNkosi yamaZulu.
Lezi zingxabano zaze zafinyelela nasezinkantolo.
Naphezu kwalezo zinselele, inqubo yokubekwa kwenkosi entsha yaqhubeka.
ISAHLUKO 11: INKOSI UMISUZULU SINQOBILE KAZWELITHINI – UBUKHOSI BESIKHATHI SANAMUHLA
INkosi uMisuzulu Sinqobile kaZwelithini yazalwa ngomhla ka-23 kuMandulo 1974.
Uyindodana yeNkosi uGoodwill Zwelithini kaBhekuzulu neNdlovukazi uMantfombi Dlamini Zulu.
Wakhulela emndenini wasebukhosini, enobudlelwano obuqinile nobukhosi bakwaZulu kanye nobaseSwatini ngenxa yozalo lukanina.
Ngemuva kokukhothama kwabazali bakhe ngonyaka ka-2021, uMisuzulu waba ngumuntu ophambili embangweni wokulandelana kobukhosi.
Ngomhla ka-16 kuNdasa 2022, uMongameli waseNingizimu Afrika, uCyril Ramaphosa, wamemezela ukumhlonipha ngokusemthethweni njengeNkosi yamaZulu.
Ngomhla ka-20 kuNcwaba 2022, kwenziwa umcimbi wesintu wokubekwa kwakhe esihlalweni sobukhosi eSigodlweni saKwaKhangelamankengane, eNongoma.
Phakathi kwemigubho kwakukhona isiko lokungena esibayeni, elibalulekile ekubekweni kwenkosi ngokwesiko lamaZulu.
Ngomhla ka-29 kuMfumfu 2022, kwabanjwa umcimbi omkhulu eMoses Mabhida Stadium eThekwini.
Kulo mcimbi, uMongameli Ramaphosa wanikeza iNkosi uMisuzulu isitifiketi sokuhlonishwa ngokusemthethweni.
Izinkulungwane zabantu zahlangana ukuzobona lesi senzakalo esibalulekile.
Amadoda nabesifazane babegqoke imvunulo yesintu.
Kwakukhona amahubo, imidanso yesintu kanye nemigubho yokuhlonipha ubukhosi.
Kwakuwumcimbi owakhumbuza abantu ukuthi ubukhosi bakwaZulu busaphila, nakuba umbuso wakudala wawungasazimele.
INkosi uMisuzulu yathatha ubukhosi ngesikhathi kunezinselele eziningi.
Kwakukhona ukungaboni ngaso linye emndenini wasebukhosini, izingxabano zomthetho kanye nemibuzo ephathelene nobuholi bendabuko esikhathini sentando yeningi.
Nokho, ubukhosi bakhe buqhubeka nokuba yingxenye ebalulekile yempilo yesizwe samaZulu.
Njengenkosi yesikhathi sanamuhla, umsebenzi wakhe uhlanganisa ukumela isizwe, ukukhuthaza ubumbano, ukugcina amasiko nokuhlonipha ifa lamakhosi amandulo.
INkosi uMisuzulu ayibusi iNingizimu Afrika njengombuso ozimele. Isebenza ngaphansi kohlelo lobuholi bendabuko oluhlonishwa yimithetho yezwe.
Lokhu kusho ukuthi izibopho zayo zihlukile kulezo ezaziphethwe yiNkosi uShaka noma uCetshwayo.
Noma kunjalo, isihlalo sobukhosi sisalokhu sibalulekile kubantu abaningi abahlonipha umlando namasiko amaZulu.
ISAHLUKO 12: IFA LAMAKHOSI AKWAZULU – ISIZWE ESINGAZANGE SIPHELE
Uma sibheka umlando wobukhosi bakwaZulu, siyabona ukuthi akuwona nje umlando wamakhosi ayelandelana esihlalweni sobukhosi.
Ungumlando wesizwe esadlula ezikhathini ezinzima kodwa saqhubeka nokulondoloza ubuwena baso.
USenzangakhona kaJama wayengomunye wabaholi ababeka isisekelo somndeni wasebukhosini owazala amakhosi amakhulu.
UShaka kaSenzangakhona wakha umbuso owaba namandla amakhulu, wahlela amabutho futhi wenza isizwe samaZulu saziwa kabanzi.
UDingane kaSenzangakhona wabhekana nezimpi ezinzima ngesikhathi amaVoortrekker engena ezindaweni zaseNatali.
UMpande kaSenzangakhona wagcina ubukhosi bumi ngesikhathi kunengcindezi evela ngaphakathi nangaphandle kombuso.
UCetshwayo kaMpande wabhekana noMbuso WamaNgisi, kwathi amabutho akhe anqoba eSandlwana ngonyaka ka-1879.
UDinuzulu kaCetshwayo wazama ukuvikela isithunzi sobukhosi ngesikhathi amaNgisi esethathe amandla amakhulu eZululand.
USolomon kaDinuzulu walondoloza ubukhosi ngesikhathi abantu abamnyama bebhekene nemithetho yobukoloni.
UCyprian Bhekuzulu kaSolomon waqhubeka nokumela isizwe ngesikhathi sobandlululo.
UGoodwill Zwelithini kaBhekuzulu waba yinkosi eyabusa isikhathi eside, yagcina amasiko nobukhosi kuphila phakathi kwezinguquko ezinkulu zaseNingizimu Afrika.
Namuhla, iNkosi uMisuzulu kaZwelithini iqhubeka nokuthwala ifa lobukhosi elineminyaka eminingi.
Kodwa umlando wamaZulu awugcini emakhosini kuphela.
Uphila nakubantu.
Uphila olimini lwesiZulu.
Uphila emihubheni yesintu, ezingomeni, emidansweni, emikhosini nasemlandweni oxoxwa emindenini.
Uphila ekukhulisweni kwezingane zazi ukuthi zingobani nokuthi zivelaphi.
Uphila ekuhlonipheni abadala, ekwazini izithakazelo nasekugcineni amasiko.
Isizwe samaZulu siqhubeka nokuba negalelo elikhulu eNingizimu Afrika kwezomnotho, ezemfundo, ezobuciko, ezemidlalo nakwezinye izingxenye zempilo.
Ubukhosi bakwaZulu namuhla buhlukile kulobo besikhathi sikaShaka.
Inkosi ayisenawo amandla okubusa izwe elizimele noma okulawula ibutho lesizwe njengaseminyakeni yakudala.
Kodwa isikhungo sobukhosi sisalokhu siyisikhumbuzo somlando omude.
Kusukela emizini yobukhosi yasendulo kuya ezigodlweni zaseNongoma, umlando wamaZulu uyaqhubeka.
Yindaba yamakhosi akhuphuka ehla, yamabutho alwa ezimpini, yabesifazane abavikela imindeni yabo, neyemiphakathi eyabhekana nobunzima kodwa yaqhubeka nokuphila.
Uhambo olusuka kuSenzangakhona luye kuMisuzulu aluyona nje indaba yokulandelana kwezihlalo zobukhosi.
Luyindaba yabantu.
Luyindaba yesizwe.
Luyindaba yefa okumele lilondolozwe ukuze nezizukulwane ezizayo zazi umlando wazo.
ISIPHETHO: BAYEDE! WENA WENDLOVU!
Umlando wobukhosi bakwaZulu usifundisa ukuthi amandla esizwe awatholakali ezikhalini kuphela.
Atholakala nasebumbanweni, ekuhlonipheni amasiko, ekufundeni emlandweni nasekusebenzeni ngokubambisana.
Amakhosi akwaZulu adlula ezikhathini zokunqoba, zokuhlupheka, zokulahlekelwa umhlaba kanye nezinguquko ezinkulu.
Kodwa isizwe samaZulu saqhubeka nokuba khona.
Namuhla, njengoba iNkosi uMisuzulu kaZwelithini ihlezi esihlalweni sobukhosi, umlando wamakhosi amandulo usalokhu uyifa elibalulekile.
Kungumsebenzi wesizukulwane sanamuhla ukufundisa abantwana umlando, ukuvikela ulimi nokugcina amasiko ngendlela enenhlonipho.
Ngoba isizwe esiwaziyo umlando waso siyakwazi ukuqonda ukuthi sivelaphi nokuthi sifuna ukuya kuphi.
Ubukhosi bakwaZulu badlula ezimpini nasezinguqukweni eziningi, kodwa ubuwena besizwe samaZulu buqhubeka nokuphila.
Bayede! Wena weNdlovu!
Bayede! Isilo Samabandla Onke!
Bayede, Silo Misuzulu kaZwelithini!
Qaphela ngomlando: Lolu daba lulandela amakhosi amakhulu akwaZulu ngokulandelana kwawo. Eminye iminyaka yokuzalwa, yokubekwa ebukhosini kanye nemininingwane yemicimbi yasendulo iyehluka emithonjeni yezazi-mlando. Imininingwane ephathelene nobukhosi besikhathi sanamuhla nayo kufanele ihlukaniswe phakathi kokubekwa ngokwesiko